Türkiye'de Halıcılık

16 Ocak 2010, 20:34

Türkiye'de halıcılık tarihi ve gelişimine genel bir bakış. Kısa bilgiler

Milas Türkmen boylarının en eski yerleşim yerlerinden biridir. Bölge örf, adet ve giyim olarak bu özelliğini korumuştur. Milas yöresinde kendine özgü karakteristik özellikler taşıyan halılar dokunmaktadır. Halı geleneğinin 16.yy’da seccade halıların dokunmasıyla başladığı kabul edilmektedir. 18.yy ve 19. yy’a tarihlenen halılar desen ve renk özelliği ile klasik (geleneksel) ve Barok stili olarak ayrılır.

Klasik olanlar mihraplı Milas seccadeleridir. Bu seccadelerde mihrap eşkenar dörtgen şeklindedir. Mihrabın üstünde bir alem, mihrabın içe bakan kenarlarında stilize edilmiş bitki motifleri bulunur. Kontürleri olmayan motifler görülür."Ada Milas" halısı eski örneklerden biridir. Kenar süslerinin yan yana sıralanmasından oluşur. Her su’yun içinde motifler genelde birbirlerinin tekrarıdır. Barok stil olarak adlandırılanlar, Osmanlılarda, Sultan Abdulmecit döneminde mimarı ve sanatta Avrupa etkisinin yoğun yaşandığı dönemlerde üretilmiştir. Bu halılarda düz çizgiler yerine zigzaglar belirlenmiş kenar suk çiçek desenleri yerleştirilmiştir. Adını, bir dal üzerine yerleştirilen stilize edilmiş karanfil demetlerinden dolayı almıştır.

Milas’taki başka bir grubu oluşturan halılarda Maldalyonlu örneklerdir. Bu halılar, kare, dikdörtgen altıgen olarak çeşitli tiplerde karşımıza çıkar."Karacahisar halısı" Karacahisar köyünde yapılan bu gruba giren örneklerdendir.

Milas halılarında 18.yy ve 19.yy’dan itibaren tamamen yün kullanılmıştır. Halılar kök ve doğal boyalarla renklendirilmiştir. Milas Halıları olarak isimlendirilen bu halılar İlçemizde halen, Karacahisar, Ören, Dörttepe, Gereme, Bozalan, İkizköy, Pınarköy , Mezgit, Gürceğiz, akçakaya ve birçok köylerde dokunmaktadır.
...........
Sultan Abdülmecid'in hiçbir masraftan kaçınmadan inşa ettirdiği Dolmabahçe Sarayı'nı dolaşmışsanız eğer; kristalin, altının, ipeğin hükümranlığına tanıklık etmişsinizdir. Sarayın dekorasyonunda Avrupalı kokular almışsınızdır belki ama, döşemelik, perdelik kumaşların tümü Osmanlı kökenlidir; sarayın Hereke Dokumahanesi'nde dokutturulmuş, çoğunlukla da saf ipekli kumaşlardır. Dolmabahçe Sarayı'nın görkemli salonlarından "Süfera Salonu"na girmişseniz eğer, rehberiniz gelen sefirlerin padişahın huzuruna nasıl kabul edildiğini anlattıktan sonra sözü, tabanda serili, herkesin gözünün takılı kaldığı kabartma halıya getirecek ve halının Hereke'de dokunduğunu övünerek anlatacaktır.

Sarayları saray yapan nice halıyı üreten Hereke Fabrika-i Hümayunu ya da bugünkü adıyla Hereke Halı ve İpekli Dokuma Fabrikası’nın izini sürdüğümüzde, Ohannes ve Bogos Dadyan kardeşlere rastlıyoruz. Dadyan Biraderler, Hereke'nin doğal güzelliklerinden etkilenerek -biraz da yaptırdıkları Çuha Fabrikası'nın masraflarını çıkarmak amacıyla- kendi adlarına bir fabrika kurmak isterler. Dilekleri Serasker Rıza Paşa tarafından kabul görünce, İzmit Körfezi'nin kuzey kıyısında, Hereke beldesinde Osmanlı İmparatorluğunun ilk özel dokuma fabrikası kurulmuş olur. Elli pamuklu, yirmi beş canfes tezgâha sahip fabrikanın kurulduğunu iki yıl sonra öğrenen Sultan Abdülmecid bundan pek hoşlanmaz. Sonuçta, Eser-i Cedid vapuruyla fabrikanın önünden geçerken Rıza Paşa, "Sultanım, size bir sürprizim vardı; bu fabrikayı size yerinde göstermek istiyordum; bu fabrika sizin adınıza kuruldu" dedikten sonra durumu kurtarır ve fabrika padişaha devredilmiş olur. Büyük olasılıkla o yıl "Hereke Fabrika-i Hümayunu" adını alır. Fabrikanın devredilmesinden sonra saraylara ipekli canfes, döşemelik ve perdelikler dokunmaya başlanır. O dönemde fabrikaya Fransa'dan yüz ipekli tezgahın getirtildiği biliniyor.

Yıl 1891... Hereke Fabrika-i Humayunu'nun kurulmasından yaklaşık elli yıl geçtikten sonra, geleneksel Osmanlı halıcılığında bir dönüşüm yaşanmış ve fabrikada yüz adet yeni tezgahta halı dokunmaya başlanmıştır. Bu kez sahneye II. Abdülhamid çıkar. Onun himayesinde Sivas, Ladik, Manisa'dan gelen ustalara önceleri Saray tarafından verilen desenler dokutturulur, bu desenler geliştirilerek bir Hereke üslubu yaratmaya çalışılır.

Osmanlı saraylarının halı ihtiyacı da, Hereke fabrikası kurulmadan önce Gördes, Uşak, İzmir ve Bursa'da saray tarafından verilen örneklere uygun olarak dokutturulmuş. 1891'de Sultan Abdülhamid'in girişimleriyle halı üretimine başlayan fabrika, küçük bir kasabanın adını dünyaya bir marka olarak tanıtır. Halı fabrikası talebi karşılayamayacak duruma gelince, personel ihtiyacı Hereke çevresinden alınan işçilerle kapatılmaya çalışılır. Bunlar arasında, iki yüz kişiye öğretmenlik yapan dört kıza, yine görevli boyacı, ustabaşı, makinist ve öğretmenlere fabrikanın gelişmesindeki katkılarından dolayı II. Abdülhamid tarafindan madalyalar verilir.

Bu dönemde Emil Meinz'ın adına rastlıyoruz. Meinz, Yıldız Sarayı bünyesinde Tamirhane-i Hümayun ressamıdır ve sarayın mobilya, çini, iç dekorasyon desenlerini çizmektedir; artık sarayların iç mekanlarını göz önüne alarak halı desenleri çizmeye de başlamıştır.

Fabrikada iki cins halı üretilmekte, en iyi cins yekpare Gördeskari halıdan yılda yalnızca iki adet dokunmaktadır. İkinci kısım halı üretimi ise Saray ve Saray'a bağlı dairelerin tefrişi için yapılmakta, ihtiyaçlar karşılandıktan sonra kalan halılar piyasaya verilmektedir. Hereke halıları artık Avrupa'da da nam salmaya başlar. Avrupa ürünleriyle rekabet edilmekte, yeni tezgahlarda kabartma halılar dokunmaktadır.

Sultan Reşad döneminde ise (1909-1918) Avrupa'daki fabrikalar gibi daha geniş bir kesime hitap etmesi düşünülür, el tezgahları yanında makine üretiminin de artırılması gerekli görülür. Artık sipariş üzerine Avrupa'daki sefaret binalarına da halı dokunmaya başlanır. Hereke halı ve dokumalarında Anadolu İran ve Batı'dan gelen etkiler süzülerek bir senteze ulaşır. Saraylar Koleksiyonu'nda korunarak günümüze ulaşan halılar, geleneksel Anadolu halıları ile Osmanlı saray halıları arasında bir sentez arayışı gibidir. Batılılaşmayla gelen yeni estetik değerleri bu halılarda gözlemleyebiliyoruz. Fabrika, şampiyon halılar da üretmiş. Şu anda Yıldız Şale Tören Salonu'nda bulunan 14x29 metre ölçülerindeki yekpare halı, mekan için özel olarak üretilmiş. Hereke Fabrika-i Humayunu'nda üretilen halı, 406 metrekarelik alanıyla halen Türkiye'nin en büyük yekpare halısı unvanını taşıyor. Hereke Fabrika-i Hümayunu, yeni adıyla Hereke İpekli Dokuma ve Halı Fabrikası, 1995 yılından bu yana Türkiye Büyük Millet Meclisi koruması altında. Bir başka deyişle 1995 yılında Milli Saraylar bünyesine katılan fabrika, yüz elli yıl sonra ikinci kez Saray ile bütünleşmiş oluyor... Hereke'deki fabrikada, saraylarda örneği bulunan Hereke kumaşlarının desenleri bilgisayarlarla yeniden çizilerek üretime alınmış, böylece dokunabilmekte olan desen sayısı 48'den 70'e çıkarılmış. Türk dokumacılık tarihinde, bir zamanlar üretimi yapılan 143 değişik desende kumaşa ulaşılmaya çalışılıyor. Bunlar şimdilerde dökümhanede gerçekleştirilen çalışmalar.

Halıhane'ye gelirsek; önce kısa bir geçmişe dönüp bakalım: Fabrika bir dönem Sanayi ve Maadin Bankası yönetiminde faaliyet gösterdikten sonra Sümerbank'ın yönetimine geçmiş. Bu dönemde, 16. ve 17 yüzyıl Osmanlı süsleme sanatlarında görülen motiflerden yola çıkılarak halı motifleri dokunmuş ama örnekleri Milli Saraylar Koleksiyonu'nda görülen 19. yüzyıl sonunda ve 20. yüzyıl başında dokunmuş özgün tasarımların üretimi ise durmuş. Ne var ki 1995 yılından bu yana Milli Saraylar Koleksiyonu'nda bulunan halılar arasında bir seçim yapılarak çıkarılan örnekler şimdilerde bilgisayara kaydediliyor. Dijital arşivden yola çıkılarak yapılan üretimlerle bir "Koleksiyon" serisi oluşturuluyor. Sözgelimi, Dolmabahçe Sarayı'nın Süfera Salonu'nda bizi kendisine hayran bırakan Avrupa desenli kabartma halının koleksiyon serisinde üretimi tekrar yapılmış. Milli Saraylar ve Hereke Halı - İpekli Dokuma Fabrikası yöneticilerinin amaçları belli: "Hereke halıcılığının yıllar boyu adını sürdürmesini sağlayan Sümerbank dönemi tasarımlarının yanı sıra yeniden canlandırılan üretimlerle birlikte kaliteli işçiliği ve özgün örnekleriyle Osmanlı döneminde dünya çapında ün kazanan Hereke halıları eski ününü yeniden yakalayacak, özgün örneklerin tekrar üretilmesiyle kültürel mirasımızın bir kesiti yeniden hayat bulmuş olacaktır.”

HEREKE HALILARININ AYIRDEDİCİ ÖZELLİKLERİ NELERDİR?

1.MENŞEİ
Hakiki Hereke halıları taklit edilemeyecek,benzersiz bir sanat anlayışıyla yalnşzca Türkiye'de üretilir.
2.KALİTESİ
Hereke halıları dünyanın en iyi el dokumasş halşlarş olarak bilinir. Eşsiz kalitesi ile Hereke halıları yıllarca süren ve ilmek ilmek dokunan,%'de 100 el yapımı halılardır.
3.İMALAT TEKNİĞİ
Hereke halıları; yalnızca çift düğüm adı verilen, son derece güçlü ve dayanıklı bir Türk düğümüyle dokunur.
4.MALZEME
Hereke ipek halılarında,dünyaca ünlü bir başka ürünümüz olan Bursa ipeği kullanılır. Hereke yün halıları, pamuk çözgü ve atkılar üzerine en üstün nitelikli yünden dokunur.

İPEK İPLİĞİ NASIL ÜRETİLİR?

HEREKE HALISI NE KADAR ZAMANDA DOKUNUR?
Bu düğümlerin büyüklüğüne,dokuma hammaddesine ve düğümlerin hassaslığına bağlıdır.Lütfen aşağıdaki açıklamaları takip edin.

HEREKE HALILARININ YAPIMINDA HANGİ ARAÇLAR KULLANILIR?

Hereke halılarının dokunmasında kullanılan başlıca araçlar; tezgah, düğümleri kesmek için kullanılan küçük bir bıçak,düğüm sırasını traşlamak için kullanılan özel makaslar (kirkit makası) ve demir bir fırçadır.

HEREKE HALISINDA KAÇ DÜĞÜM BULUNUR?

İpek bir Hereke halısındaki düğüm sayısı, bir santimetrekareye düşen ortalama düğüm sayısıyla hesaplanır. Hereke ipek halılarında santimetrekare başına ortalama; 10x10=100 düğüm bulunur. Bu, her santimetre için dikeyde (çözgü üzerinde), yatayda (atkş üzerinde) 10 düğüm anlamına gelir. Düğüm sayısı 12x12, 14x14, 20x20 veya hassas halılarda daha da çok olabilir. Toplam düğüm sayısı, halının toplam alanının belirlenmesinden sonra hesaplanır. Önce halının enini boyuyla (santimetre cinsinden), daha sonra santimetrekareye düşen ortalama düğüm sayısıyla çarpın. 1 metrekare alanında ve santimetrekare başına ortalama 100 düğüm taşıyan bir Hereke ipek halısında, 1,000,000 (Bir milyon) düğüm vardır. Usta bir dokumacı, 1 milyon düğümden oluşan bir Hereke halısını ortalama bir yılda dokur.

Yünlü bir Hereke halısında desimetrekare başına ortalama; 60x60=3600 düğüm bulunur.

kaynaklar :

denizce.com dan sealife temmuz 2005 , Narhanım Dedeoğlu , Ş.Ayhan Tünel

hereke.com

Bu haber 387 defa okunmuştur.